دسته بندی ساز ها
دسته بندی ساز ها
در دنیای موسیقی، ساز ها از پایه های اساسی تولید موسیقی شمرده میشوند و آشنایی با انواع ساز ها برای همه ضروری می باشد. این مطلب به مطالعه دسته های مختلف ساز ها میپردازیم.
ساز های زهی:
زه به معنای سیم یا تار است. سازهایی که ارتعاش سیم در ساز موجب ایجاد صدا می شود سازهای زهی هستند.
بیشتر ساز های زهی دارای شکم یا کاسه در بخش انتهایی دسته یا گردن برای پرده گذاری و سری هستند که کوک ها در آن قرار گرفته اند. هریک از این سازها تعدادی سیم دارند که از کوکها تا انتهای کاسه کشیده شده و در آنجا توسط خرک ثابت شده اند. این سازها به دو دسته زخمه ای و مرکب تقسیم می شوند. به طور کلی می توان آنها را با توجه به شیوه نواختن به صورت زیر دسته بندی کرد:
زهی زخمهای:
یا زهی مضرابی که ارتعاش سیم توسط زخمه زدن با انگشت یا مضراب است. در موسیقی ایرانی تار، سه تار و تنبور و در موسیقی غربی گیتار، هارپ، ماندولین، کلاون و بانجو را می توان نام برد.ادامه با برخی از ساز های زهی زخمه ای آشنا میشویم.
1.سه تار:
یکی از سازهای زهی زخمه ای است که شكل ظاهري آن مانند تار است. با اين تفاوت كه شكم آن يك قسمتي، گلابي شكل و كوچكتر است، سطح رويي كاسه سه تار نيز چوبي است؛ سه تار امروزي چهار سيم دارد. خرك سه تار كوتاهتر از خرك تار بوده و دسته آن نيز از دسته تار نازكتر است. سه تار فاقد «جعبه گوشي» است و گوشي هاي چهارگانه آن، دو عدد در سطح جلويي انتهاي دسته (سرساز) و دوتاي ديگر درسطح جانبي چپ (درهنگام نواختن درسطح بالايي) كار گذاشته شده اند.
2.تنبور:
ساز تنبور از سازهای زهی زخمه ای است که داراي شكمي گلابي و دسته اي دراز است كه بر روي آن از 10 تا 15 پرده بسته مي شود. رويه جلويي شكم چوبي است. دسته ساز تنبور مانند سه تار، بر سر ساز متصل است و سر در حقيقت، ادامه دسته است كه بر روي سطوح جلويي و جانبي آن، هر يك دو گوشي كار گذارده شده كه سيم ها به دور آنها پيچيده مي شوند. سيمهاي تنبور 4 عدد و معمولاً به فاصله هاي مختلف كوك مي شده است. اين ساز زهی معمولاً بدون مضراب و با انگشت نواخته مي شود.
زهی آرشه ای:
سازهای زهی آرشهای یک زیردسته از سازهای زهی هستند که توسط یک کمان که روی زهها میرود، نواخته میشوند. کمان کشیدن روی زهها باعث ایجاد لرزش در زهها میشود که به عنوان صدا از ساز خارج میشود. این سازها در سراسر جهان و در قالب فرهنگها و سنتهای مختلف وجود دارند. چند نمونه از این سازها عبارتند از:
2. کمانچه:
کمانچه (همچنین به نام کمانچه یا کمانچا) یک ساز زهی ایرانی است که در موسیقی ایرانی، آذربایجانی، ارمنی، کردی، گرجی، ترکمن و ازبک با تغییرات کمی در ساختار ساز استفاده میشود. کمانچه به رباب مرتبط است که نسلهای قبلی کمانچه و لیرا بایزانتی را تشکیل میده.
1. ویولن:
ویولن یکی از محبوبترین سازهای موسیقی است. این ساز چهار تار دارد و با کمان نواخته میشود. ویولن در موسیقی کلاسیک غربی، موسیقی محلی، جاز، موسیقی بلوگرس و موسیقی کانتری مورد استفاده قرار میگیرد.
زهی ضربه ای:
صدا در این سازها با کوبیدن وسیله ای چکش مانند روی سیم ایجاد می شود. سنتور، پیانو و زیلوفون از جمله سازهای کوبه ای هستند.
از رایج ترین و خوش صدا ترین سازهای ضربه ای که دارای دو مضراب چوبی است و با ضربه مضراب بر سیم های سنتور صدای آن ایجاد می شود. شکل ظاهری ساز سنتور به صورت یک ذوزنقه نامتقارن و دارای ۷۲ سیم و ۱۸ خرک است که هر چهار سیم از روی یک خرک می گذرد و یک کوک دارد.
2. رباب
از سازهای محلی زهی ضربه ای اصیل و مخصوص نواحی شمال شرقی ایران است که از چهار قسمت سر، شکم، سینه و دسته تشکیل شده است. تفاوت این ساز با دیگر سازها در پرده بندی بر روی دسته آن است. رباب دارای سه جفت سیم است. دو نوع رباب داریم که هجده تار و پنج تار است و صدای هجده تار آن بم و پنج تار آن بیشتر توسط درویشان نواخته می شود.
ساز های بادی:
سازهای بادی از آن دسته سازهایی هستند که صدا از طریق دمیده شدن هوا در آن ایجاد می شود. در واقع این سازها دارای لوله یا مجرای تو خالی اند که یا با دمیدن نوازنده در دهنی و یا توسط دستان صدا ایجاد می کنند. در سازهای بادی با نوسان هوا در لوله ها و با دریچه ها و دکمه هایی که در این لوله ها هستند گام موسیقی را تغییر می دهند. تغییر در ارتفاع یا اجرای نتها نیز از طریق باز و بسته کردن کلیدها یا سوراخهای روی ساز یا تغییر حالت لب و دهان نوازنده انجام میشود. این سازها در قدیم از چوب ساخته می شدند اما امروزه از جنس های دیگر نیز استفاده می شود. از این نوع سازها در انواع کنسرتها، ارکسترها، گروهای جاز و گروههای موسیقی نظامی مذهبی استفاده می شود. حتی امروزه نیز به هنگام خواندن ترانههای محلی و در مجالس شادی سازهای بادی هر منطقه به کار میرود.
سازهای بادی چوبی
سازهای بادی چوبی در اندازه های متفاوت موجودند. در بین این سازها فلوت و کلارینت دارای اندازه کوچک ولی باسون و ابوا بزرگ و ظریف اند و باید با دقت از آنها نگهداری کرد. این نوع سازها علاوه بر سبک کلاسیک در سبک های موسیقی جاز، فولک و پاپ کاربرد دارند. در این سازها صداها و نوسان ها با زیر و بمی متفاوت، توسط سوراخ های کوچکی که در طول بدنه ساز موجود است حاصل می شود و در واقع نوازنده با قراردادن انگشت بر روی آنها صدا را ایجاد می کند. در حالت کلی این نوع سازها به سه دسته تقسیم می شوند:
بی زبانه یا بی قمیش
در ساختمان بدنه سازهای بادی چوبی، تیغه ی هوایی وجود دارد. این تیغه ی هوایی معمولا لوله ها و مجراهایی می باشند که توخالی هستند. هوا در اثر دمیدن نوازنده با تیغه ی هوایی نام برده شده برخورد می کند و با به ارتعاش درآمدن آنها صدا حاصل می شود. بنابراین سازهای بی زبانه یک لوله یا مجرای توخالی اند و با دمیدن هوا در دهنی مثل نی و یا تیغه هوایی مثل فلوت به ارتعاش در می آیند. فلوت در محدوده صوتی بم، صدایی نرم و در محدوده صوتی زیر، صدایی درخشان دارد و
سازی با گستره صوتی زیر و بسیار چابک که میتواند زنجیره بسیار سریعی از صدها را پدید آورد.
تک زبانه یا با قمیش
سازهای چوبی تکزبانه دارای یک زبانه یا قمیش هستند که بر حفرهای در دهانی ساز نصب شده و با دمیدن به نوسان در می آیند و تولید صدا می کنند. قمیش در واقع یک قطعه ای در بدنه سازهای بادی است که نقش اصلی در تولید صدا در این سازها را دارد. در واقع هوای دمیده شده از دهان نوازنده باعث حرکت و ارتعاش این زبانه یا قمیش می شود. زبانه معمولا از جنس نی یا پلاستیک است و صدای ایجاد شده توسط این سازها نسبت به نت نوشته شده متفاوت است و معمولا صدای تولید شده بم تر از نت نوشته شده است و در بعضی از آنها صدای تولیدی زیر تر از نت نوشته شده است. به این نوع سازها بادی سازهای انتقالی نیز می گویند. کلارینت برای اجرای نت های مختلف کاربرد دارد و دارای سرعت اجرایی بالایی است وسعت صوتی آن چهار اکتاو است. کلارینت باس بزرگتر از کلارینت است و صدای آن یک اکتاو بیشتر از کلارینت است.
ساکسیفون مانند کلارینت تکزبانه است، اما لولهاش از برنج ساخته میشود. صدای آن غنی، قدرتمند و گفتارگونه است و دارای انواع گوناگون مانند ساکسیفون آلتو، سوپرانو و تنور است. این ساز در اصل برای ارکستر و دسته ی موزیک نظامی کاربرد داشته، ولی امروزه بیشتر در موسیقی جاز و مردم پسند به کار میرود.
دوزبانه
در این نوع سازها، دو تکه ی بسیارنازک نی میان لب های نوازنده قرارمی گیرد و با دمیدن به نوسان در می آید و نواختن آنها پیچیده تر از سایر سازهای بادی است. سرنا،
ابوا و ابوا دآمور از نوع سازهای دوزبانه هستند.
سازهای بادی برنجی
صدا در این نوع سازها بر اثر ارتعاش هایی در لوله و به خاطر تماس و لرزش لب های نوازنده در درون کاسه دهنی تولید می شود. جنس آنها از برنج، مس وگاهی اوقات نقره است. این سازها صدای قوی و پرحجمی دارند و نسبتا بزرگ هستند اما یادگیری مقدماتی آنها خیلی مشکل نیست. ترومپت، هورن، شیپور، ترومبون، توبا و کُر از این نوع سازها هستند. زیرترین صدا در این خانواده را می توان به ساز بادی برنجی ترومپت نسبت داد. سازهای بادی برنجی از نوع سازهای بادی ارکستر سمفونیک است. در این سازها برای تضعیف صدا و تغییر رنگ صوتی از سوردین استفاده می شود و دارای قدرت صوتی بالایی هستند. توبا، بن ترین ساز این خانواده است وصدایی پرحجم دارد و برای تقویت صداهای بم بسیار عالی است.
ساز های کوبه ای:
سازهای کوبهای یا ساز کوبه یا پِرکاشِن به سازهایی گفته میشود که از راه ضربه، تکان، سایش، خراش یا هر عمل دیگری که باعث نوسان شود، تولید صدا کنند. وظیفهٔ اصلی سازهای کوبهای اغلب اجرای ضربآهنگ (ریتم) در متن آهنگ است، اما توانایی اجرای ملودی را نیز دارند. تاریخچهٔ سازهای کوبهای به هزاران سال قبل بازمیگردد.
سازهای ضربه ای:
این سازها با ضربه زدن یا کوبیدن به بدنه آنها صدا تولید میکنند. از جمله سازهای ضربه ای میتوان به طبل، سنج، دایره زنگی، تومبا و دف اشاره کرد.
سازهای مرتعش:
این سازها با تکان دادن یا ارتعاش بدنه آنها صدا تولید میکنند. از جمله سازهای مرتعش میتوان به ماریمبا، زیلوفون، ماراکا و تامبورین اشاره کرد.
سازهای خراشیده:
این سازها با خراشیدن بدنه آنها صدا تولید میکنند. از جمله سازهای خراشیده میتوان به تار اره، اکسلوسیو و راگدِر اشاره کرد.
سازهای ضربه و ارتعاش:
این سازها با ترکیبی از ضربه زدن و ارتعاش بدنه آنها صدا تولید میکنند. از جمله سازهای ضربه و ارتعاش میتوان به کالیمبا، گامبلون و سازهای کوبهای بادی اشاره کرد.
ساز های صفحه کیبورد دار
سازهای صفحه کیبورد دار از معروفترین انواع سازها که طرفداران زیادی نیز دارند. ساز صفحه کلید دار، سازی است که برای نواختن آن از صفحهکلید استفاده میشود. که معروفترین آنها پیانو، ارگ، کلاوسن، کلاویکورد، چمبالو، هارپسیکورد، چلستا، آکوردئون، هارمونیون، گارمون، ویرجینال، کالیمبا می باشند.
در ادامه با چند ساز صفحه کیبورد دار آشنا میشویم:
آکوردئون یک ساز بادی شستیدار با سطح مورب متحرک در دو سو و بدنه فانوسی است. این ساز را نوازنده میان دو دست خود میگیرد که در بین آن، مجاری هوایی وجود دارند که با باز و بسته شدنشان به وسیله نوازنده، صدا تولید میشود. در یک طرف صفحهکلید کوچکی وجود دارد که کلیدهای آن کار کنترل ورود هوا به مجاری را دارند و در طرف دیگر جعبه بیس قرار دارد که اغلب آن هم دکمههای خاص خود را دارد.
2.پیانو
پیانو یکی از سازهای معروف صفحهکلیددار است. در اثر برخورد چکشهایی با سیمهای فلزی آن در داخل جعبه چوبی صدای پیانو تولید میشود. این چکشها به علت فشرده شدن کلیدها (کلاویهها) به حرکت در میآیند. سیمهای پیانو به صفحهای به نام صفحهٔ صدا وصل شدهاند که وظیفه تقویتکنندهٔ صدای آنها را دارد.
3.چلستا
چلستا یا سلستا سازی شستیدار دارای مجموعهای از صفحات فلزی است که با برخورد چکش مضراب، صدایی زنگدار به وجود می آورد.
این ساز در سال ۱۸۸۶ توسط سازنده فرانسوی آلات موسیقی، آگوست ماستول ابداع و ثبت شد. ساختمان آن شامل یک سری میلههای نازک فلزی به همراه صفحه کلید و مکانیزم ساده شده اکشن پیانو که توسط یک سری چکش نمددار و برخورد آنها به میلهها تولید صدا می کند.
صدای هر میله توسط یک جعبه چوبی کوچک یا اتاقکهای یکسانی از نظر هارمونی تقویت میشوند. پدالی هم کار بلند کردن صفحه نمدی خفهکن از روی میلهها را، برای اجرای نتهای پایدار یا کوتاه به عهده دارد. دامنه صدایی معمول سلستا چهار اکتاو است.
4. ارگ
ارگ بادی و ارگ برقی (الکترونیک). ارگ بادی از یک ردیف لوله با اندازههای متفاوت تشکیل شدهاست که صدا از نوسان هوا در این لولههای صوتی تولید میشود. در ارگ برقی مدارهای الکترونیک نوسان میسازند و بلندگویی صدا را منتشر می کند.
5. کلاویکورد
یک ساز شستیدار مانند کیبورد است. این ساز سالهای بسیاری به خصوص در قرن شانزدهم، هفدهم و هیجدهم خیلی مشهور بود. در کلاویکورد با ضربه زدن به سیمهای برنجی یا آهنی با تیغهٔهای کوچکی که تنجنت نامیده میشوند صدا تولید میشود. ارتعاشات از راه پل به تختهٔ موجد صدا انتقال پیدا میکند. کلاویکورد در ابتدای قرن چهاردهم اختراع گردید.
سخن آخر:
